Deze zomer ben ik uitgenodigd voor een lezing in Briedel. Gert Eisenbürger en Gaby Küppers, die al zo'n tien jaar in Pünderich in het oude station wonen en het hebben omgebouwd tot een klein museum over de Moseltalbahn, hadden me van tevoren op de hoogte gebracht. Ze waren geïnteresseerd in onze familie, de Arns uit Reil aan de Moezel, waar mijn familie tot op de dag van vandaag Weingut Arns runt.
Dat we namelijk verwant zijn met de Arns in Brazilië, was bij ons eigenlijk altijd al bekend. Nieuw voor mij was die avond iets anders: hoeveel gewicht dit verhaal eigenlijk heeft, en hoe nauwkeurig het inmiddels gedocumenteerd is, door mensen die zich er intensief mee bezighouden, en niet alleen in de eigen herinnering.
Een boek over mensen die alles achterlieten
Gaby en Gert hebben lange tijd voor het tijdschrift ila gewerkt, dat zich bezighoudt met Latijns-Amerika. Küppers schrijft bovendien voor der Freitag. Twee mensen dus die weten hoe je een verhaal onderzoekt voordat je het vertelt. Hun nieuwe boek, MoselbrasilianerInnen, in 2026 verschenen bij Rhein-Mosel-Verlag, gaat over iets waar aan de Moezel bijna niemand nog bij stilstaat: dat in de negentiende eeuw hele families uit dorpen als Reil, Pünderich, Briedel en Zell naar Zuid-Brazilië vertrokken, omdat er hier niet genoeg was voor iedereen.
Voor ons is de persoon om wie in dit boek bijna alles draait, geen vreemde. Het is Nikolaus Arns, een wijnboer uit Reil aan de Moezel en, zoals later zal blijken, een directe voorvader van de Braziliaanse tak van onze familie. Hij trouwde eerst met Anna Margaretha Simonis, die vermoedelijk rond 1835 overleed, en daarna in tweede huwelijk met Maria Elisabeth Klering. In 1846 pakte hij met de vier kinderen uit zijn eerste huwelijk zijn spullen en emigreerde hij, samen met meerdere families uit Briedel, waaronder de familie Back. Geen eenling dus, maar iemand die vertrok met halve buurtschappen, omdat er hier geen toekomst meer was.
Wat er van deze emigratie is geworden, is het deel dat mij het meest heeft verrast, niet dat het gebeurde, maar hoe ver de golven ervan tot op vandaag reiken.
De achterachterkleinzoon Paulo Evaristo Arns
De achterachterkleinzoon van Nikolaus Arns was Paulo Evaristo Arns, later aartsbisschop van São Paulo en kardinaal. Dat deze verwant in Brazilië bestond, wist ik, zoals gezegd, al eerder.
Tot nu toe betekende de verwantschap met Brazilië voor mij twee dingen: af en toe bezoek van Brazilianen die op zoek waren naar hun wortels, en een niet onaanzienlijk voordeel bij het godsdienstonderwijs voor mij en mijn broers en zussen, bij een leraar die duidelijk een groot fan van Evaristo was.
Waarom je zo enthousiast kunt raken over deze kardinaal, werd me tijdens de lezing van het boek in Briedel wel heel duidelijk!
Arns werd in 1921 geboren in Forquilhinha, een stad in Santa Catarina die in 1912 mede door zijn vader Gabriel Arns werd gesticht, tegenwoordig zo'n 32.000 inwoners. Tijdens de Braziliaanse militaire dictatuur, die van 1964 tot 1985 duurde, was hij een van de weinige kerkelijke gezagsdragers die zich openlijk tegen het regime keerden. Hij stond achter de documentatie Brasil: Nunca Mais, een project dat systematisch de martelpraktijken van de militaire justitie in kaart bracht, vaak met levensgevaar voor de betrokkenen. Op 8 juni 2026 werd hij daarvoor postuum, samen met meerdere medestrijders, geëerd met de Troféu Audálio Dantas van de journalistenbond van São Paulo, als journalist, niet alleen als kerkelijk leider.
Zijn zus Zilda Arns richtte de Pastoral da Criança op, een van de grootste kinderhulporganisaties van Latijns-Amerika, en kwam in 2010 om bij de aardbeving in Haïti. Uit een jeugdherinnering weet ik nog dat ze Reil bezocht heeft. Helaas heb ik van die gebeurtenis geen foto kunnen vinden. Wel weet ik nog zeker dat ze een lezing hield in de pastorie van Reil en daarna bij ons thuis op bezoek was.
Een tweede boek waarin je de sporen terugvindt
Ook in de Chronik der Gemeinde Reil – Tausend Jahre Reil, uitgegeven door onze eigen dorpsgemeenschap, vind je sporen: het boek bevat een apart hoofdstuk over Paulo Evaristo Arns en Zilda Arns-Neumann. Daar staat het zwart op wit:
„Zijn ouders waren het uit de Moezelstreek (Reil) geëmigreerde echtpaar Gabriel Arns en Helena Steiner.”
Op dezelfde pagina staat een foto afgedrukt: de kardinaal, omringd door familieleden uit Reil. Ik ken de drie personen naast hem goed, het zijn mijn grootouders Hannelore en Rainer Arns en mijn overgrootvader August Arns. Vermoedelijk is de foto gemaakt bij zijn kardinaalswijding, op 5 maart 1973 in de Sint-Pietersbasiliek in Rome, zo herinnert de familie het zich in ieder geval, helemaal zeker ben ik daar niet van.
August Arns is sowieso degene die in dit verhaal het meest heeft uitgezocht. Hij deed aan genealogisch onderzoek en reisde in 1960 zelf naar Brazilië, lang voordat iemand er een boek over schreef. Wat hij toen precies ontdekte of meebracht, weet ik niet in detail. Maar zonder hem zouden we vandaag waarschijnlijk nog minder weten dan het beetje dat ik als kind heb meegekregen.
Waarom ik dit niet voor mezelf wil houden
Ik had dit verhaal ook gewoon voor mezelf kunnen houden, een leuke anekdote voor familiefeestjes, meer niet. Maar sinds ik op het wijngoed werk, merk ik dat het groter is dan dat. Elk jaar staan er nazaten van emigranten bij ons voor de deur, niet alleen uit Brazilië, ook uit de Verenigde Staten, die de sporen van hun voorouders naar de Moezel volgen. Nieuwsgierig, vaak een beetje overweldigd, en bijna altijd erg geïnteresseerd in wat we hier doen. Dit verhaal is dus niet alleen van ons. Het hoort bij een groter patroon: mensen vertrekken, mensen blijven, en op een gegeven moment kom je elkaar weer tegen.
Daarom blijft dit niet het enige artikel over dit onderwerp. In de volgende delen vertel ik meer over Zilda Arns en de Pastoral da Criança, over de kardinaal en zijn verzet tegen de dictatuur, over de emigratie uit de hele regio, en over hoe het voor mij voelt om vandaag de dag wijn te maken op precies de plek van waaruit bijna tweehonderd jaar geleden een deel van onze familie vertrok.
Tot slot: een wijn bij dit verhaal
Aangezien een van deze emigrantenfamilies van 1846 uit Briedel kwam, de familie Back, met wie Nikolaus Arns samen vertrok, ligt de aanbeveling voor mij voor de hand: onze Briedeler Weißerberg Riesling trocken. Een eigen wijngaard precies uit het buurdorp waar een deel van dit verhaal vandaan komt. Slank, elegant, met een vleugje perzik, een wijn uit precies de grond die deze families bijna tweehonderd jaar geleden verlieten. Biologisch gecertificeerd, met de hand geoogst, zoals alles bij ons.
Wie meer van onze wijnen wil ontdekken, vindt het volledige assortiment in de shop.
Meer over dit onderwerp
Voor wie meer wil weten: hier vind je het boek „MoselbrasilianerInnen”. Wie er dieper op in wil gaan, kan verder terecht bij het artikel „Weggehen, ankommen, gestalten” op de taz-blog Latinorama en het artikel „Was ein Merler im 19. Jahrhundert in Brasilien bewegt” in de Rhein-Zeitung.
