In het eerste deel van deze reeks heb ik verteld hoe een lezing in Pünderich mij opnieuw herinnerde aan een familiefeit dat bij ons eigenlijk altijd bekend was, maar nooit echt werd uitgesproken: dat we verwant zijn met een familie Arns in Brazilië, die daar veel meer heeft betekend dan ik als kind kon vermoeden. In dit deel gaat het om een persoon uit deze familie die me tijdens mijn onderzoek het meest heeft geraakt: Zilda Arns, kinderarts, jongere zus van kardinaal Paulo Evaristo Arns en oprichtster van een van de grootste kinderhulporganisaties van Latijns-Amerika.
- Zilda Arns Neumann werd op 25 augustus 1934 geboren in Forquilhinha, Santa Catarina, als dochter van de uit Reil geëmigreerde ouders Gabriel Arns en Helena Steiner.
- Als kinderarts richtte ze in 1982/83 de Pastoral da Criança op, een kerkelijk hulpnetwerk tegen kindersterfte in Brazilië.
- De organisatie groeide uit tot zo'n 262.000 vrijwilligsters in ongeveer 20 landen en begeleidde volgens de Chronik der Gemeinde Reil in 2005 ongeveer 1,8 miljoen kinderen.
- Zilda Arns kwam op 12 januari 2010 om bij de aardbeving in Port-au-Prince, Haïti, terwijl ze daar een lezing gaf.
- Ze werd meerdere keren voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede en in 2010 geëerd met een eigen Braziliaanse postzegel.
Een kinderarts uit een emigrantenfamilie
Zilda Arns Neumann kwam op 25 augustus 1934 ter wereld in Forquilhinha, een klein stadje in Santa Catarina, dat haar vader Gabriel Arns mede had gesticht. Haar ouders, Gabriel Arns en Helena Steiner, kwamen allebei uit de Moezelstreek rond Reil. Dat staat niet alleen in onze eigen familieverhalen, maar ook zwart op wit in de Chronik der Gemeinde Reil – Tausend Jahre Reil, uitgegeven door onze dorpsgemeenschap. Zilda was de jongere zus van Paulo Evaristo Arns, die later bekend werd als aartsbisschop van São Paulo en kardinaal (Zilda Arns, Wikipedia).
Ze studeerde geneeskunde en specialiseerde zich in de kindergeneeskunde, en werkte jarenlang als praktiserend arts. Niets aan deze loopbaan wees er aanvankelijk op dat hieruit ooit een van de grootste maatschappelijke bewegingen van Brazilië zou groeien. De aanzet daartoe kwam, zoals zo vaak in deze familie, via haar broer.
Het telefoontje dat alles veranderde
Begin jaren tachtig sprak James Grant, destijds directeur van UNICEF, tijdens een VN-wereldvredesconferentie in Genève kardinaal Paulo Evaristo Arns aan op een probleem dat Brazilië toen bijzonder hard trof: de hoge sterfte onder zuigelingen en kleine kinderen, vooral in de armere delen van het land. De kardinaal, zo vertelt de familie en ook de Chronik der Gemeinde Reil, dacht meteen aan zijn zus, de kinderarts. Hij belde haar op. Zilda Arns dacht er even over na en zei ja.
Uit die toezegging ontstond in 1982/83 de Pastoral da Criança, een door de kerk gedragen netwerk dat met de eenvoudigste middelen kindersterfte en ondervoeding bestreed: voorlichting over borstvoeding, hygiëne, rehydratieoplossingen bij diarree, regelmatige gewichtscontroles bij kleine kinderen, georganiseerd door vrijwilligsters rechtstreeks in de gemeenschappen. Wie tegenwoordig op zoek gaat naar de officiële oprichtingsgeschiedenis van de organisatie, vindt op de website van de Pastoral da Criança formeel Dom Geraldo Majella Agnelo genoemd als kerkelijke medeoprichter. Het familieverhaal en de kroniek van Reil beschrijven het telefoontje van de kardinaal als de doorslaggevende aanzet voor Zilda's inzet. Beide versies sluiten elkaar niet uit, ze vertellen alleen verschillende fragmenten van hetzelfde oprichtingsverhaal, en ik wil hier geen van beide als de enige juiste bestempelen.
Hoe uit een idee een netwerk met honderdduizenden vrijwilligers ontstond
Wat daarna gebeurde, is het deel dat mij bij het lezen het meest heeft verrast. De Pastoral da Criança bleef geen lokaal project, maar groeide in de loop van decennia uit tot een van de grootste solidariteitsnetwerken van Latijns-Amerika. Volgens de Chronik der Gemeinde Reil telde de organisatie zo'n 262.000 opgeleide vrijwilligsters en was ze actief in ongeveer 20 landen. In 2005 begeleidde ze volgens deze bron ongeveer 1.817.000 kinderen.
Het effect is af te lezen aan één enkel cijfer, waar ik bij het eerste lezen even bij stilstond: in de door de Pastoral da Criança begeleide gemeenschappen daalde de kindersterfte volgens dezelfde bron van 56 naar 15 per duizend geboortes, in vergelijking tussen de jaren voor en na de inzet van het programma. Dat is geen abstract succes. Dat zijn kinderen die vandaag leven omdat een buurvrouw of een vrijwilligster regelmatig langskwam en naar hun gewicht vroeg.
Voor deze inzet werd Zilda Arns meerdere keren voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede. Hoe vaak precies wordt in verschillende bronnen anders opgegeven, daarom laat ik het exacte aantal hier bewust open. In 2023 werd ze postuum opgenomen in het Braziliaanse Boek van de Helden en Heldinnen van het Vaderland.
12 januari 2010
Zilda Arns kwam op 12 januari 2010 om bij de aardbeving van Port-au-Prince in Haïti. Ze was daar om een project van de Pastoral da Criança te presenteren en gaf net een lezing in een kerk voor kloosterlingen toen de aardbeving toesloeg. Volgens een getuigenverklaring werd ze door het instortende dak op het hoofd geraakt (Senádo Notícias). Ze was 75 jaar oud.
De reactie in Brazilië laat zien wat deze vrouw voor het land had betekend. President Luiz Inácio Lula da Silva woonde persoonlijk haar opbaring bij in Curitiba, de zetel van het aartsbisdom van haar broer. Nog datzelfde jaar bracht de Braziliaanse post een postzegel uit ter ere van haar, als onderdeel van een gezamenlijke MERCOSUL-uitgifte getiteld „2001–2010 Década da Cultura de Paz – Homenagem a Zilda Arns” (waarde: R$1,45). Ook dit motief staat afgebeeld in de Chronik der Gemeinde Reil, en wij hebben zelf ook zo'n postzegel.
Wat ik over het bezoek aan het wijngoed niet zeker weet
Ik heb in het eerste deel al aangegeven dat er een heel vage jeugdherinnering is dat Zilda Arns ooit bij ons op het wijngoed is geweest. Dat hoort bij de openstaande vragen van dit onderzoek. Ik ga mijn grootouders en ouders er nog gericht naar vragen, wanneer dat precies geweest kan zijn en wat er echt gebeurd is. Mocht daar iets concreets uit voortkomen, dan vul ik dat hier later aan. Ook een foto heb ik helaas niet kunnen vinden.
Waarom dit verhaal voor mij meer is dan familietrots
Bij het schrijven van deze reeks merk ik hoe verschillend broer en zus hun rol hebben ingevuld. De kardinaal stond in het verzet tegen een militaire dictatuur, openlijk, zichtbaar, vaak met levensgevaar. Zijn zus werkte stiller, dichter bij afzonderlijke gezinnen, maar met een effect dat in kale sterftecijfers valt af te lezen. Beiden komen voort uit dezelfde familie, die in 1846 door Nikolaus Arns uit Reil werd gesticht, dezelfde familie waar ook wij vandaan komen. In het volgende deel gaat het over de kardinaal zelf: zijn verzet tegen de dictatuur, het documentatieproject Brasil: Nunca Mais, en de vraag hoeveel moed het toen kostte om je openlijk tegen een regime te verzetten.
Tot slot: een wijn bij dit verhaal
Bij een verhaal dat in de kern draait om zorg voor kinderen, wilde ik geen wijn aanbevelen die alleen maar mooi bij het verhaal klinkt. Daarom valt mijn keuze deze keer op onze Weißer Traubensaft: geperst uit dezelfde druiven die ook in onze wijnen terechtkomen, alleen zonder vergisting. Een drank die op elke tafel kan staan waar kinderen bij zijn, zonder concessies aan de kwaliteit. Het is een kleine, misschien wat onverwachte verbinding, maar ze past bij een vrouw die haar leven wijdde aan de gezondheid van kinderen.
Meer over dit onderwerp
- Pastoral da Criança – de officiële website van de door Zilda Arns opgerichte organisatie, met actuele cijfers en mogelijkheden om te doneren of mee te helpen
- Fundadora da Pastoral da Criança morreu em missão humanitária no Haiti – Senádo Notícias (Portugees)
- Zilda Arns – Engelstalig Wikipedia-artikel, voor internationale lezers van deze reeks
- MoselbrasilianerInnen – het boek van Gert Eisenbürger en Gaby Küppers, waaruit een deel van deze reeks is ontstaan
